Regering vraagt Kamer blanco cheque te tekenen

Regering vraagt Kamer blanco cheque te tekenen
Veel onduidelijk in FOL-verdrag tussen Nederland en de Verenigde Staten
Tom Blickman
TNI Website, 9 October 2000

Het Transnational Institute (TNI) heeft herhaaldelijk gewezen op het risico dat Nederland door het toestaan van de FOLs op Aruba en Curaçao betrokken raakt bij de binnenlandse oorlog, de grootschalige mensenrechtenschendingen en de ondermijning van het vredesproces in Colombia, en tevens bij de contraproduktieve Amerikaanse 'war on drugs' in de regio welke op gespannen voet staat met de algemene uitgangspunten van het Nederlandse drugsbeleid gebaseerd op 'harm reductie' en de principes van conflictpreventie op het terrein van de internationale betrekkingen. (1) Hieronder worden in kort bestek nog enkele van de belangrijkste punten aangestipt en tot slot enkele vragen geformuleerd voor de komende behandeling van het FOL-verdrag in de Kamer die mogelijk meer duidelijk kunnen verschaffen over de consequenties van het verdrag.

Operaties boven Colombia

Keer op keer benadrukken Nederlandse autoriteiten dat vanaf de bases slechts drugsbestrijdingsoperaties boven het Caraibisch zeegebied worden uitgevoerd, en zwijgt over operaties boven Colombia. Maar wat blijkt uit de Memorie van Toelichting op het verdrag: "De verantwoordelijkheid strekt zich niet uit over de territoriale wateren en de landmassa van derde Staten, in het bijzonder Colombia en Venezuela. Voor zover Amerikaans materieel boven derde landen zou moeten opereren, dienen daartoe met deze landen afspraken te worden gemaakt. Met Colombia bestaan ter zake reeds afspraken." (2)

Kortom, Van Aartsen maakt een onderscheid in verantwoordelijkheden en niet in operaties. Dat er ook operaties boven Colombia worden uitgevoerd wordt nu -eindelijk- dus wel degelijk toegegeven, alleen dat valt buiten de Nederlands-Amerikaanse samenwerking. Nederland wenst slechts verantwoordelijkheid te nemen voor drugsbestrijdingoperaties boven Caraibisch gebied (het onderscheppen van drugstransporten), wat valt binnen de Nederlandse samenwerking met de Amerikanen in het kader van de "Joint Inter Agency Task Force East" (JIATF-E). Wat de Amerikanen boven Colombia doen valt buiten de samenwerking met Nederland en in de ogen van Van Aartsen dus ook buiten de Nederlandse verantwoordelijkheid. Een ernstig geval van struisvogelpolitiek: je steekt je kop in het zand voor gevolgen die je zelf wel mogelijk maakt.

De vraag is over Nederland überhaupt weet wat zich allemaal op de FOLs afspeelt. Brigadegeneraal Willem Prins, Commandant Caraibisch Gebied en tevens "Task Group Commander" van JIATF-E, heeft aan Het Parool toegegeven ook niet te weten wat de Amerikanen allemaal ondernemen. (3) Na aanvankelijk verder te weigeren te praten met de pers beweerde Prins onlangs in de Volkskrant het wel te weten, maar niet te willen controleren. We moeten maar vertrouwen in de goede bedoelingen van de VS. (4)

Wat die goede bedoelingen zijn wordt duidelijk als ment het Amerikaanse hulppakket van aan Colombia bekijkt, waarin ook de financiering van de FOLs is opgenomen. Het leeuwendeel van de steun is bestemd voor de zogenaamde "Push into Southern Colombia" in het departement Putumayo, een belangrijke basis van het FARC waar op het ogenblik het merendeel van de Colombiaanse coca wordt verbouwd. Ongeveer 80% van de hulp is voor meer zwaarbewapende helicopters, meer sproeivliegtuigen voor de chemische besproeiing van de coca- en opiumvelden, het trainen en uitrusten van drie elite anti-narcotica-bataljons van het Colombiaanse leger die de guerrilla uit de coca-gebieden moet verdrijven ten behoeve van sproeioperaties, en -belangrijk in verband met de FOLs- uitgebreidde assistentie van US Southern Command -verantwoordelijk voor de operaties vanaf de FOLs- bij verzamelen van inlichtingen ten behoeve van de operaties.

Dit alles wordt door de Verenigde Staten gezien als drugsbestrijding, maar eigenlijk wordt door niemand meer ontkent dat dit zal leiden tot een confrontatie met de guerrilla en een verheviging van het binnenlandse conflict in Colombia met mogelijk desastreuze gevolgen voor het vredesproces tussen de Colombiaanse regering en de guerrilla. In de woorden van de opperbevelhebber van het Colombiaanse leger, generaal Fernando Tapias: "er zal vrede komen, maar eerst komt er oorlog". (5) Dat laatste lijkt zeker, maar of er vrede komt valt nog maar te bezien. Het is makkelijker een oorlog te beginnen, dan er een te beëindigen.

Drugsbestrijding of opstandbestrijding?

Het probleem is dat in Colombia niet duidelijk is waar drugsbestrijding ophoudt, en militaire opstandbestrijding van de guerrilla begint. Het verschil tussen de twee is inmiddels zo dun dat "The Washington Post" het omschrijft als "so blurred as to be meaningless" - zo vaag dat het zinloos is. (6) Generaal Charles Wilhelm, sinds kort ex-commandant van SouthCom, heeft gezegd dat middelen uit de
drugsbestrijding gebruikt kunnen worden voor de bestrijding van de guerrilla. Volgens Wilhelm is de sleutel tot vrede in Colombia "de guerrilla de illegale fondsen te ontnemen die ze van drugsbaronnen ontvangen". Ook zijn voorganger, generaal Barry McCaffrey, de huidige drugstsaar van Clinton, vindt dat het probleem bij de bron moet worden aangepakt: "als we een drugsvliegtuig boven de Caraiben onderscheppen, dan is de guerrilla al betaald". (7) Dat betekent een verschuiving naar meer operaties in de cocagebieden, en meer confrontaties met de guerrilla.

De onafhankelijke Colombiaanse krant" El Espectador" citeerde vorig jaar een bron van het State Departement die wist te melden dat "de nieuwe antidrugsbases in Ecuador, Aruba en Curaçao strategische punten worden om de stappen van de guerrilla en diens herhaaldelijke invallen in Venezuela, Panama, Brazilië, Peru en Ecuador van zeer nabij te kunnen volgen". (8) Van 'herhaaldelijk invallen' op de buurlanden is nauwelijks sprake. De buurlanden maken zich echter wel in toenemende mate zorgen over de grensoverschrijdende effecten van de Amerikaanse militaire steun aan Colombia. Zij zullen worden geconfronteerd met tienduizenden vluchtelingen en verplaatsing van de drugsproduktie. In Ecuador wil inmiddels een brede kring van politieke partijen en maatschappelijke organisaties een herziening of zelfs opzegging van het verdrag voor de FOL op de basis in Manta. (9)

Het volgen van de stappen van de guerrilla in Colombia zelf is echter wel degelijk aan de hand. Toen vorig jaar juli een Amerikaanse "RC-7 Airborne Reconnaissance Low" (ARL) spionagevliegtuig neerstorte tijdens een "routine antidrugs-patrouille" boven de Putumayo, bleek het vol te zitten met high-tec apparatuur ter onderschepping van communicatie, precies het soort spionage middelen dat noodzakelijk is om de bewegingen van de guerrilla in de gaten te houden. De vijf omgekomen Amerikaanse inzittenden waren van de "204th Military Intelligence Brigade". Een "bron met kennis van de vluchtmissie" vertrouwde het weekblad "Newsweek" toe: "Het is niet de bedoeling dat wij de guerrilla's in de gaten houden, maar dat is wat zij aan het doen waren." (10) Een Amerikaanse regeringsfunctionaris vertelde "El Espectador" dat praktisch alle radio-communicatie de laatste twee maanden was afgeluisterd. (11) De RC-7 ARL is speciaal voor SouthCom ontwikkeld voor drugs- en opstandsbestrijding en wordt genoemd in een SouthCom fact-sheet over de FOLs. (12) Het Colombiaanse weekblad "Cambio" interviewde een Colombiaanse piloot die vanaf "Howard Air Base" in Panama soortgelijke missies vloog met RC-7's en P-3 Orion's. De vluchten brachten de coca- en opiumteelt in kaart, en "in dat materiaal kan informatie zitten over de guerrilla". (13)

De verstrengeling tussen drugs- en opstandbestrijding is vooral merkbaar op het gebied van inlichtingen. Juist daar zijn de FOLs een belangrijke schakel in de Amerikaanse militaire logistiek in en rond Colombia. Sinds maart 1999 worden inlichtingen -"sensitive real-time intelligence" in vakjargon- door de Amerikaanse ambassade gedeeld met het Colombiaanse leger. Zonder dat er een garantie is dat de informatie alleen voor drugsbestrijding zal worden gebruikt, concludeerde het "General Accounting Office" (GAO) - een soort Rekenkamer van de Amerikaanse overheid. (14) De Amerikaanse onderminister voor Buitenlandse Zaken Rand Beers geeft toe dat het verzamelen van inlichtingen dubbele doelen dient: "We are also working to improve the Colombian security's forces' ability to collect, analyze and disseminate intelligence on counternarcotics activity and on insurgent activity which could threaten counternarcotics forces." (15)

Het concept "narco-guerrilla" lijkt een poging de guerrilla aan te pakken onder het mom van drugsbestrijding. "El Espectador" wist de hand te leggen op een memorandum van het State Department over de Amerikaanse strategie om de uitbreiding van het conflict naar de rest van de regio te vermijden. Een van de punten is dat "met het doel niet af te wijken van de missies die zich in principe moeten concentreren op drugsbestrijding en met het oogmerk discussies op het internationale vlak en in het Congres te vermijden, worden inlichtingen en militaire activiteiten tegen FARC en ELN voornamelijk in de context geplaatst van hun status als narco-guerrillas". 16)

Zie hier het scenario van de Amerikaanse "drugsbestrijding" waar Nederland steun aan verleent. Bovendien mag niet worden vergeten dat US SouthCom niet alleen verantwoordelijk is voor drugsbestrijding maar voor alle Amerikaanse militaire operaties in Latijns Amerika. Generaal Wilhelm omschreef de functie van FOLs als "absolutely pivotal (...) in our regional engagement and counterdrug strategies". (17) In het nu voorliggende verdrag is geen enkele garantie opgenomen dat de vluchtmissies vanaf de FOLs zich niet uitstrekken tot het bestrijden van de guerrilla onder het mom van drugsbestrijding.

De Kamer tekent een blanco cheque

Het is en blijft onduidelijk welke operaties er nu precies van de bases mogen en worden uitgevoerd. Minister Van Aartsen laat de mogelijkheden om de Kamer duidelijkheid te verschaffen over wat er nu eigenlijk gebeurt vanaf de FOLs verder ook onbenut. De vraag is waarom de beschikbare extra gegevens niet aan de Kamer is gestuurd. Al sinds april 1999 wordt er gevlogen vanaf Aruba en Curaçao. Waarom is er niet een evaluatie van de afgelopen periode (inclusief alle vluchtgegevens) toegestuurd aan de Kamer? Waarom zijn de zgn. operationele afspraken -de nadere praktische afspraken met de commandant verantwoordelijk voor JIATF-E en voor operaties vanaf de FOLs, US Southern Command- niet aan de Kamer geopenbaard?

Bovendien bestaat er altijd nog de mogelijkheid dat Nederland via een zogenaamde "diplomatic clearance" vluchten toestaat die buiten het in het verdrag vastgelegde kaders van drugsbestrijding vallen. Nu er op de eilanden een Amerikaanse infrastructuur is en verder zal worden opgebouwd, zal de verleiding daar gebruik van te maken alleen maar toenemen. Hoe vaak en waarom heeft dat de afgelopen twee jaar eigenlijk plaatsgevonden? Uit een reportage van het NRC Handelsblad blijkt dat de Amerikaanse consul op Curaçao een vliegtuig toestemming om te landen had geweigerd omdat het daar niets te zoeken had. (18 ) Maar wie controleert of het de volgende keer niet wel wordt toegelaten? Bevelhebber Caraibisch Gebied Prins zeker niet, heeft hij al gezegd. Ook op de FOL in Manta (Ecuador) zijn er incidenten geweest met vliegtuigen die niet volgens de vereisten in het verdrag van de bases gebruik maakten. (19)

Het verdrag is in zeer algemene termen gesteld. De Kamer heeft wel enig weinig concrete informatie om zich een goed oordeel te vormen over wat zich precies afspeelt op de FOLs en hoe dat zich verhoudt tot wat er in Colombia gebeurt. Zonder extra informatie van de minister zou het goedkeuren van het verdrag neerkomen op het tekenen van een blanco cheque.

De FOLs zijn in tegenspraak met het Nederlandse beleid t.a.v. Colombia

De vestiging van de FOLs is in tegenspraak met de ernstige twijfels van Nederland met Plan Colombia, het vredesplan van president Pastrana, en met name de nadere invulling die de Verenigde Staten daaraan heeft gegeven met het op militaire leest geschoeide hulppakket, waarmee ook de financiering voor de FOLs wordt geregeld. Op vragen uit de Kamer over de eventuele bijdrage van Nederland aan Plan Colombia antwoorde de minister: "Hoewel het Plan een integrale aanpak beoogt te geven van de grote problemen van Colombia, veroorzaakt door het binnenlandse gewapende conflict, de mensenrechten-schendingen en de drugsproblematiek, wordt in het Plan te veel nadruk gelegd op een militaire oplossing van de drugsproblematiek." (20)

Onlangs meldde de minister de Kamer: "Nederland kan het Plan Colombia niet steunen, omdat het maatschappelijk middenveld niet betrokken is geweest bij het tot stand komen hiervan en er een zwaar accent wordt gelegd op de gewelddadige uitroeiing van de productie van illegale gewassen." (21) Waarom werkt Nederland dan wel mee aan dat deel van het Amerikaanse steunpakket aan Plan Colombia -de militaire oplossing van de drugsproblematiek- die het de regering naar eigen zeggen onmogelijk maakt Plan Colombia te ondersteunen? Dat is op z'n minst tegenstrijdig.

Mensenrechten

Mensenrechtenorganisaties hebben hun verontrusting uitgesproken over de "waiver" -een soort vrijstelling- die president Clinton heeft gegeven voor het afgeven van het Amerikaanse hulppakket aan Plan Colombia. Ondanks het feit dat Colombia niet heeft voldaan aan de voorwaarden die het Amerikaanse Congress had gesteld op het voorkomen van mensenrechtenschendingen, besloot Clinton, op gronden van nationale veiligheid de voorwaarden opzij te zetten. (22) Dit ondanks het feit dat "Amnesty International" onlangs constateerde dat de mensenrechten-situatie het afgelopen jaar wederom is verslechterd, met name omdat de banden die delen van het Colombiaanse leger onderhoudt zich hebben versterkt en uitgebreid, in tegenstelling tot wat de Colombiaanse regering beweert. (23) Zoals hierboven al vermeldt krijgt het Colombiaanse leger rechtstreeks gevoelige inlichtingen van de Verenigde Staten, zonder dat er voldoende controle is wat ermee gebeurt.

Vragen

- Is het juist dat vanaf de FOL-bases op Aruba en Curaçao vluchten boven Colombia worden uitgevoerd door de Verenigde Staten en Colombia zonder medewerking en controle van en door Nederland? (Zie Memorie van Toelichting, p 3)

- Is de minister bereid het verdrag zodanig te wijzigen zodat er geen toestemming wordt gegeven voor vluchten boven Colombia?

- Is de minister bereid een evaluatie van het functioneren van de FOLs inclusief een overzicht van alle vluchtgegevens die sinds de ondertekening van het voorlopige verdrag op 13 april 1999 zijn uitgevoerd aan de Kamer toe te sturen?

- Is de minister bereid een overzicht te verschaffen van alle vluchten die buiten het FOL-verdrag maar met een zogenaamde "diplomatic clearance" zijn uitgevoerd vanaf de vliegvelden op Aruba en Curaçao in de jaren 1999 en 2000?

- Is de minister bereid de operationele afspraken gemaakt tussen de Bevelhebber der Zeestrijdkrachten en de commandant verantwoordelijk voor JIATF-E en voor operaties vanaf de FOLs, US Southern Command, aan de Kamer toe te sturen? (Memorie van Toelichting, p. 3-4, artikel III)

- Is de minister bereid de Kamer jaarlijks een uitgebreide evalutie te doen toekomen over de operaties vanaf de FOLs op Aruba en Curaçao, waarin en detail de vluchtbewegingen worden weergegeven?

- Is de minister zich bewust van de tegenstelling in het Nederlandse beleid ter ondersteuning van het vredesproces in Colombia en
de consequenties van FOL-verdrag, dat onderdeel uitmaakt van het Amerikaanse steunpakket aan Plan Colombia, hetwelk -zoals de minister zelf terecht
opmerkt- te veel nadruk legt op een militaire oplossing van de drugsproblematiek, wat er toe heeft geleid dat Nederland het huidige Plan Colombia niet kan steunen?

- Kan de minister een nadere omschrijving geven van wat volgens hem moet worden verstaan onder drugsbestrijding? En is de minister van mening dat drugsbestrijding belangrijker is dan het vredesproces tussen regering en de guerrilla in Colombia - zoals door Amerikaans autoriteiten herhaaldelijk is gesteld?

- Is de minister bereid af te zien van de ondertekening van het verdrag vanwege het feit dat president Clinton de condities die zijn gesteld door het Amerikaanse Congress aan het Amerikaanse hulppakket aan Plan Colombia op het gebied van mensenrechten opzij heeft gezet op het moment dat mensenrechtenorganisaties constateren dat de situatie het afgelopen jaar is verslechterd?

References

1. Zie: Nederland dient VS-bases van Antillen te weren. NRC Handelsblad, 21 april 1999; en Een verkeerde stap in een foutieve richting. Forward Operating Locations op Aruba en Curaçao TNI, oktober 1999.
2. Goedkeuring van het op 2 maart 2000 te Oranjestad, Aruba, totstandgekomen Verdrag inzake samenwerking tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de regering van de Verenigde Staten van Amerika betreffende toegang tot en gebruik van faciliteiten in de Nederlandse Antillen en Aruba voor drugsbestrijding vanuit de lucht, Kamerstuk 27 229 (R 1660), Nr. 3, Memorie van Toelichting, p. 3.
3. "Uncle Sam speelt de baas op Curaçao", Het Parool, 15 juli 2000.
4. "Antillen bieden uitvalbasis voor drugsoorlog van VS", de Volkskrant, 3 oktober 2000.
5. "Colombia military chief expects war with drugtraffickers", Reuters, 21 augustus 2000.
6. "Pact Near on Aid to Colombia", The Washington Post, 9 oktober 1999. Zie ook: "Narcotics and War Become Intertwined", The New York Times, 21 april 2000.
7. "US Trains Colombia Force To Fight Rebels' Drug Profits", The New York Times, 28 juli 1999.
8. "La agenda secreta para Colombia", El Espectador, 4 juni 1999.
9. "La Base de Manta enciende la polémica", El Comercio, 23 juli 2000.
10. "A Mysterious Plane Crash Highlights Covert US Operations", Newsweek, 9 augustus 1999.
11. "E.U. espiaba a las FARC con el avión RC-7", El Espectador, 27 juli 1999.
12. US SouthCom, Forward Operating Locations, ongedateerd.
13. "A bordo de un avión espía", Cambio, 2 augustus 1999.
14. Drug Control: Narcotic Threat From Colombia Continues to Grow [PDF document], US General Accounting Ofiice, GAO/NSIAD-99-136, juni 1999; "US Widens Colombia Counter-Drug Efforts: Restrictions loosened on Data Sharing", The Washington Post, 10 juli 1999.
15. Statement of Rand Beers Assistant Secretary of State, Bureau for International Narcotics and Law Enforcement Affairs, before the Senate Caucus on International Narcotics Control, 21 september 1999.
16. "La agenda secreta para Colombia", El Espectador, 4 juni 1999.
17. Statement of General Charles Wilhelm United States Marine Corps Commander in Chief, United States Southern Command, before the Senate Appropriations Committee, Defense Subcommittee and the Military Construction Subcommittee on Forward Operating Locations, 14 juli 1999.
18. "Zorg om zes F-16's en een vuile oorlog", NRC Handelsblad, 19 september 2000.
19. "Un avión de EE.UU. fue detenido", El Comercio, 13 september 2000.
20. Beantwoording vragen van de leden Koenders en Bussemaker over het Plan Colombia, 18 juli 2000, Kenmerk DWH/ZM-160-00.
21. Uw verzoek om informatie betreffende de Andeslanden 3 oktober 2000, Kenmerk DWH/ZM-225/00.
22. "Clinton Signs Aid Package For Colombia", The Washington Post, 23 augustus 2000.
23. "Amnistía denuncia la violación de derechos humanos en Colombia", El País, 4 oktober 2000.