"Het systeem staat niet toe dat de politiek van Reagan zo stom blijft"

"Het systeem staat niet toe dat de politiek van Reagan zo stom blijft"
Gesprek met Marcus Raskin en Peter Weiss over Reagans binnenlands beleid
Maarten van Dullemen en Ben Hamburger
De Groene Amsterdammer, 1 april 1981

Vierduizend dollar gaat het gemiddelde Amerikaanse gezin volgend jaar bijdragen aan de opgeblazen defensiebegroting. Welke lagen in de Amerikaanse samenleving worden het meest geraakt door de bezuinigingen op alles waarmee je niet kunt schieten? Wie kwamen er tot nog toe in verzet? En waarom zijn Reagans miljonairsvrienden er zo op gespitst de helft van het Amerikaanse volk tegen zich in het harnas te jagen? Maarten van Dullemen en Ben Hamburger spraken met Peter Weiss en Marcus Raskin van het Institute for Policy Studies.

Onze regering gelooft dat als mensen arm zijn, dat komt doordat ze lui zijn. Dat als een land in de Derde Wereld een autoritair bewind heeft, de mensen daar dat willen. En dat als iemand 'verdwenen' is hij zich wel bij de guerrilla zal hebben aangesloten. Dat geloven ze werkelijk. Daar twijfel ik niet aan. Waar ze dat geloof vandaan halen weet ik ook niet precies. Maar ik heb er wel een hypothese over: het is een troep verliezers. Niet helemaal verliezers natuurlijk, want president van de Verenigde Staten worden is niet helemaal niets. Maar voordat hij president van de Verenigde Staten werd had hij meer dan honderd films gemaakt zonder ooit als behoorlijk akteur ontdekt te zijn. En dat geldt ook voor de belangrijkste adviseurs, zoals Richard Allen, wiens promotie geweigerd werd. Het zijn mensen die zich enorm bedreigd voelen. Het idee bijvoorbeeld dat alles wat op de wereld misgaat te wijten is aan 'internationaal terrorisme' is het spiegelbeeld van de angst die zij in hun hart voelen. Ze belichamen de angst die de heersende klasse nu ondergaat met de huidige ekonomische krisis. Als ze een arbeidsachtergrond zouden hebben, zouden ze zien dat hun lot bij de onterfde viervijfde van de mensheid ligt. Als ze werkelijk tot de topklasse van, zeg, de Rockefellers zouden behoren, zouden ze het gevoel hebben dat ze best een paar miljoen konden verliezen zonder te gronde te gaan. Maar het gaat om een groep mensen die het maar net gemaakt heeft en die het gevoel heeft dat alles hun weer kan worden afgenomen. Waar ze werkelijk bang voor zijn is de Derde Wereld, maar dat kun je natuurlijk nooit zeggen. Dat de Russen op het strand van de Verenigde Staten zullen landen en het goud uit Fort Knox weg zullen slepen geloven zij natuurlijk niet. Wat de Russen aan grondstoffen hebben zullen ze graag voor Amerikaanse dollars verkopen. Maar de werkelijke vijand is de Derde Wereld, die alle grondstoffen bezit. Hier heb je Reagan en zijn volgelingen, we zijn blank, rechtdenkend, christelijk, houden het gezin in ere en zijn schoon. En ginds heb je al die andere mensen, die smerig zijn en met de Russen praten. De oliekrisis liet zien hoe afhankelijk we van hen zijn. Op dit moment zijn de meeste OPEC-landen nog 'bevriende landen' zoals dat heet, maar voor hoe lang nog? Omdat het zelfs voor hen niet acceptabel is te zeggen dat de Derde Wereld hun vijand is, hebben ze hun angst en hun haat op iets anders overgedragen, op kommunisten en 'internationale
terroristen', want als je de Derde Wereld met de sovjets in verband kunt brengen, heb je daarmee een rechtvaardiging om te proberen hen eronder te houden.

Peter Weiss afgelopen vrijdag tijdens een bijeenkomst van het Transnational Institute (TNI) in De Populier in Amsterdam. Thema van de avond is: 'De regering-Reagan en de Derde Wereld'. Peter Weiss is een vooraanstaande Newyorkse advokaat en voorzitter van de 'Board of Trustees' van het Institute for Policy Studies, het Amerikaanse moederinstituut van TNI.
De daaropvolgende zondag - de moordaanslag op president Reagan heeft nog niet plaatsgevonden - praten we met hem en Marcus Raskin verder. Raskin heeft zojuist op verzoek van een aantal senatoren een tegenbegroting gemaakt als reaktie op de bezuinigingen die door de nieuwe regering zijn voorgesteld. Hij is schrijver van onder andere The Federal Budget and Social Reconstruction (1978) en The Politics of National Security (1979). We proberen ons gesprek te beperken tot Reagans binnenlandse politiek en de daarvan te verwachten gevolgen en verzet.

Marcus Raskin: Konservatieven in de Verenigde Staten huldigen het standpunt dat de Amerikaanse regering niets goeds kan doen in het eigen land en niets fout kan doen in het buitenland. Ze zien zich gerechtigd tot iedere militaire interventie in het buitenland, maar vinden dat de regering in het eigen land zo'n gering mogelijke rol moet spelen. Dat standpunt wordt niet alleen verbaal gehuldigd, maar wordt weerspiegeld in de begrotingsvoorstellen die de nieuwe regering heeft gedaan. De defensiebegroting stijgt met zestien percent boven wat Carter had voorgesteld en die had de begroting al met vijf percent verhoogd. In het belastingjaar 1984 zal 32,5 percent van de Amerikaanse begroting voor defensie worden gebruikt, defensie alleen, zaken als inlichtingendienstenwerk niet meegerekend, het onvoorstelbare bedrag van 250 miljard dollar. Dat betekend dat het gemiddelde Amerikaanse gezin van vier mensen per jaar vierduizend dollar aan belasting voor defensie moet betalen.
Daar staat tegenover dat er op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, onderwijs, huisvesting en sociale voorzieningen 24,5 miljard per jaar wordt bezuinigd. Dat mensen recht hebben op werk, fatsoenlijke huisvesting en een fatsoenlijke levensstandaard, is iets dat gedurende de afgelopen veertig jaar in de Amerikaanse samenleving gemeengoed is geworden. Ook al werd het niet altijd in de praktijk gebracht, als ideaal werd dat tenminste erkend. Wat je nu ziet, is dat de regering-Reagan zegt dat je daarop helemaal geen recht hebt, noch idealiter, noch in de praktijk. Wat er de afgelopen veertig jaar is bereikt, wordt door hen afgedaan als 'gevestigde belangen'. Dat betekent een massale aanval op de armen en de arbeidersklasse. Voor allerlei diensten die tot nu toe gratis waren, zal nu betaald moeten worden.
De belastingverlaging die de regering-Reagan wil doorvoeren is omgekeerd progressief. Als je tienduizend dollar verdient ga je er twee percent belastingverlaging op vooruit, maar als je honderdduizend verdient loopt dat op tot 5,5 à 6 percent. De rijken worden dus rijker, de armen armer.
Verder wordt er nog eens 6,5 miljard dollar bezuinigd door de belasting voor bedrijven te verminderen. De veronderstelling daarachter is dat er dan weer meer wordt geïnvesteerd. Maar of dat werkelijk zal gebeuren, moet nog maar worden afgewacht. De regering-Carter heeft de bedrijven de afgelopen twee jaar ook 7,2 miljard belastingverlichting gegeven. Dat heeft nauwelijks enig effekt gehad. En er is geen reden om aan te nemen dat nog grotere belastingverlichting wel tot investeringen zal leiden.

Maar de bedoeling is natuurlijk de ekonomie weer op gang te krijgen.

Marcus Raskin: Die bezuinigingen gaan uit van de veronderstelling dat je ekonomische ontwikkeling krijgt door voordelen te geven aan de groep ondernemers aan de top. En dat als het hen goed gaat, dat wel door zal druppelen naar de rest van de bevolking. Maar ik denk niet dat dat werkt. Te meer omdat de inflatie met dat reusachtige defensiebudget niet wordt beteugeld. Ik denk dat het gevolg zal zijn dat grote delen van de middenklasse geproletariseerd zullen worden, omdat men alleen de rijkste elementen in de samenleving bevoordeelt. Het gaat heel duidelijk in de richting van een twee-klassensamenleving. Aan de ene kant mensen met enige mate van macht, òf individueel òf omdat men als groep is georganiseerd, en waarmee op de een of andere manier rekening moet worden gehouden, en de rest van de bevolking waarmee helemaal geen rekening wordt gehouden. Je moet niet vergeten dat bij de afgelopen verkiezingen slechts vijftig percent van de bevolking heeft gestemd. Dus misschien hebben ze het niet helemaal mis op dit punt.

Tijdje mond houden

Een bewuste poging om het grootste deel van de bevolking te marginaliseren?

Peter Weiss: Een bewuste bedoeling misschien niet, maar men heeft nu eenmaal het mystieke en misplaatste geloof dat ondernemerschap op ouderwetse manier moet worden beloond. Men heeft het idee dat in een land dat zo rijk is als de Verenigde Staten, je niet werkelijk arm kunt zijn, tenzij je op een of andere manier niet patriottisch bent, dat je niet arm kunt zijn, tenzij je niet wilt werken.

Marcus Raskin: Ik geloof wel dat een deel van de Reagan-groep bewust op marginalisering uit is. Daar leeft sterk het gevoel dat de mensen die het afgelopen decennium zoveel in de melk te brokkelen hebben gehad, homoseksuelen, vrouwen, mensen die uitkeringen krijgen enzovoorts, nu maar eens een tijdje hun mond moeten houden.

En als de belastingverlagingen niet tot meer investeringen leiden?

Peter Weiss: Dan krijg je paniek. Dan roept Reagan zijn vrienden die hem aan de macht gebracht hebben naar het Witte Huis en zegt: 'Luister eens, ik heb jullie de belastingverlagingen gegeven waarom jullie hebben gevraagd. Waar blijven de investeringen die jullie me beloofd hebben?' En het gevolg daarvan zou wel eens kunnen zijn dat er uiteindelijk wel investeringen worden gedaan, maar die dan ekonomisch nutteloos zijn. Iets anders is dat je kunt verwachten dat het geld dat nu vrij komt niet voor het scheppen van nieuw werk gebruikt wordt, maar voor het opkopen van andere bedrijven. Met andere woorden: dat het koncentratieproces versterkt wordt met alle prijsverhogingen en minder dienstverlening die daarvan het gevolg zijn.

Multinationals bezorgd

Het beeld dat jullie schetsen is dat van een volstrekt irrationele politiek. Vanwaar die irrationaliteit?

Peter Weiss: Dat komt voort uit wat je in Zuid-Afrika een 'verkrampte' mentaliteit zou noemen. Men voelt zich belegerd, niet alleen door de rest van de wereld, maar ook door een groot aantal mensen in de Verenigde Staten zelf. Al die zwarten die we uit Afrika hebben ge&iachte;mporteerd, maar die we daar hadden moeten laten. Met al die mensen met sociale uitkeringen die eigenlijk geen recht hebben zich Amerikaan te noemen als ze niet willen werken. Ze zien het bijna als een oorlogssituatie tussen verdienstelijke en niet verdienstelijke mensen.

Marcus Raskin: Maar je moet goed beseffen dat de groep rondom Reagan niet homogeen is. Ten eerste heb je de groep die gericht is op de kleine en middelgrote zakenwereld en die overheidsingrijpen wil terugdringen. Dan heb je de groep waarover Peter Weiss het heeft, die een zeer duidelijk beeld geeft hoe je als burger dient te zijn. Die zijn uit op een kontrarevolutie tegen allerlei groepen, konsumentengroepen, zwarten, vrouwen, die de afgelopen jaren in de aandacht gestaan hebben. Die zullen nu heel zelfbewust aan de dijk worden gezet. Hiertoe behoren fundamentalistische groepen, zoals de 'moral majority'. Dan heb je een derde groep die op nationale veiligheid gericht is en die zegt dat het Vietnam-syndroom nu maar eens voorbij moet zijn, die beweert dat de Russen zwak zijn en wij sterk en dat de Verenigde Staten meer aan defensie kunnen uitgeven dan de Russen, dat de Russen de konfrontatie uit de weg zullen gaan en wij weer een leidende rol in de Derde Wereld kunnen spelen.
Tenslotte heb je de cowboy-miljonairs, self-made mensen, die zowel zeer zelfverzekerd zijn als zeer onzeker. Onzeker omdat ze bang zijn alles weer te verliezen en die je aan de andere kant niets hoeft te vertellen omdat ze zo enorm veel succes gehad hebben.

Peter Weiss: Als je vraagt of hun politiek werkelijk zo stom kan zijn, luidt het antwoord: ja. Maar de vraag is natuurlijk of het systeem toestaat dat je zo stom blijft. En dan luidt het antwoord: waarschijnlijk niet. Het zou niet de eerste keer zijn dat een regering begint met bepaalde ideeén en bepaalde adviseurs, maar onder een onweerstaanbare druk komt te staan. Een heleboel mensen uit Reagans onmiddellijke omgeving hebben een uiterst beperkte kijk op de wereld. Mensen van de multinationals maken zich ongetwijfeld grote zorgen, zowel over de binnenlandse als over de buitenlandse politiek. Tot nu toe zijn ze nog niet in aktie gekomen, maar het zou me niet verbazen als dat binnenkort gebeurde.

Studentenverzet

En verzet vanuit de bevolking? Of overheerst apathie?

Peter Weiss: Het was juist apathie die tot de verkiezing van Reagan leidde. Toen Reagan gekozen was, werden de mensen wakker en zeiden: 'Mijn god, hoe konden we zo apathisch zijn?' Op de universiteiten breidt het verzet zich snel uit. Ik heb drie kinderen op college. Twee van hen waren het afgelopen weekend thuis en ze wisselden ervaringen uit over wat er op hun campus gebeurde. Zowel op binnenlandse politiek terrein als op internationaal gebied. Er wordt georganiseerd tegen El Salvador, tegen bewapening, tegen bezuinigingen op studiebeurzen en tegen bezuinigingen op voedselbonnen. Voedselbonnen zijn heel belangrijk voor studenten. Een aantal studenten op mijn dochters universiteit kan alleen maar studeren omdat men voedselbonnen krijgt. Als ze die niet meer krijgen moeten ze gaan werken.

Marcus Raskin: Op Harvard is er de afgelopen week door tweeduizend studenten gedemonstreerd tegen El Salvador, in Berkeley vorige maand door zesduizend studenten. Het is mogelijk dat de regering tegen de onrust onder studenten gaat optreden door leningen en beurzen in te trekken van degenen die aan demonstraties meedoen. Daarmee zou zich een heel gevaarlijke aktie/reaktie-situatie kunnen ontwikkelen.
Ik denk dat de zaak zich op twee niveaus verder zal ontwikkelen. De Demokratische Partij ligt volkomen aan gruzelementen. Men is de schok van de nederlaag nog niet te boven. Je hebt mensen in de Demokratische Partij die zeggen dat de Republikeinen maar moeten doen wat ze willen. Dan zullen ze wel snel falen en bij volgende verkiezingen weggestemd worden. Dat lijkt me een gevaarlijke houding. Het falen van de regering hoeft niet noodzakelijkerwijs vertaald te worden in een overwinning van de oppositie. Met name door de moderne kommunikatiemiddelen die massale manipulatie mogelijk maken. Bovendien maakt passiviteit van de Demokraten de weg vrij voor fascistische groepen.
De Demokratische Partij is er zo slecht aan toe, dat ik niet verwacht dat ze de verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden, die in 1982 zullen worden gehouden, zal kunnen winnen. De Republikeinen zijn eindeloos veel beter georganiseerd. Dus zullen zij naar mening de verkiezingen winnen.
Maar daarbuiten, dat wil zeggen in de instellingen en op straat, zul je steeds meer verzet krijgen, dat aanvankelijk niet vertaald zal worden in het elektorale proces. Je zult een splitsing krijgen zoals ten tijde van de Vietnam-oorlog, waar het ook een lange tijd geduurd heeft voordat bij de verkiezingen de veranderingen op de straat werden weerspiegeld.

Belastingpremie op thuisblijven

En de vakbeweging?

Marcus Raskin: De vakbeweging zal zeker stelling nemen tegen verslechteringen op sociaal en ekonomisch terrein. Maar op het punt van de defensiepolitiek valt weinig van hen te verwachten, een groot deel van de vakbeweging deelt de opvatting dat de Verenigde Staten de eerste in de wereld moeten zijn.

Peter Weiss: Ik denk dat het meeste verzet zal komen, dat is nu eenmaal de Amerikaanse traditie, van spontaan ontstane groepen, die misschien nu nog niet eens bestaan. Er zullen huurdersstakingen komen, akties van mensen die aan ondervoeding lijden. En er staat ongetwijfeld een hard gevecht voor de deur met de vrouwenbeweging. Daar hebben we het nog niet over gehad. Er staat een 'Family Protection Act' op stapel waarin staat dat het gezin de basiseenheid van de samenleving is. In de jaren zestig werd door de vrouwenbeweging de erkenning gevraagd dat huishoudelijke arbeid ekonomisch van belang is. Die erkenning komt er nu zogenaamd en wel in de vorm van een belastingpremie als vrouwen thuis blijven en niet gaan werken. Die wet is nog niet aangenomen. Maar de hele fundamentalistische beweging maakt zich op voor een enorme kampagne om tot zeventiende-eeuwse opvattingen over het gezinsleven terug te keren. In die kringen ziet men de vrouwenbeweging als iets dat de samenleving ontwricht, net zoals de studentenbeweging. In bepaalde kringen rondom Reagan gelooft men heilig dat als het gezin ontwricht is - en dat zie je met het toenemend aantal echtscheidingen en het toenemend aantal mensen dat ongehuwd samenwoont gebeuren - dat regelrecht tot kommunisme leidt.
Tevens staat er een aanval op de abortus voor de deur. Een tweedejaars rechtenstudent - ik ben zijn naam vergeten - heeft bedacht dat de federale gerechtshoven geen jurisdiktie over abortuszaken hebben. Volgens mij klopt dat niet met de grondwet, maar niet alle juridische deskundigen zijn het daarover eens. Als die opvatting ingang zou vinden, betekent dat dat abortus op deelstaatniveau illegaal zou kunnen worden verklaard en de federale gerechtshoven daar niets aan zouden kunnen doen.
Zo zouden er nog talloze voorbeelden te noemen zijn. Ik denk dat daarop binnenkort een enorme reaktie zal ontstaan, want ik geloof niet dat de vrouwenbeweging, de meest succesvolle beweging van de afgelopen vijftien jaar, bereid zal zijn al de winst die ze geboekt heeft weer
verloren te laten gaan.
Verder zullen zwarte groepen ongetwijfeld een zeer belangrijke rol gaan spelen. In de Carter-periode waren die min of meer geneutraliseerd, doordat Carter door een belangrijk aantal zwarte leiders als pro-zwart werd ervaren, hoewel je je kunt afvragen of Carter nu zo heel veel voor de zwarten heeft gedaan. In ieder geval werd Carter niet als de vijand gezien. Bij Reagan is dat anders, zeker na zijn pro-Zuid-Afrika-uitspraken wordt hij als de vijand gezien.

Oorlog

Om het samen te vatten: jullie verwachten niet dat Reagans ekonomische politiek zal werken en wel dat hij spoedig met massale oppositie te maken krijgt. Dus zou men geneigd kunnen zijn om snel een oorlog te beginnen.

Marcus Raskin: Je hebt inderdaad een groep mensen in de National Security Council, in het Pentagon en het ministerie van Buitenlandse Zaken die van mening is dat de waarschijnlijkheid van een oorlog groot is en niet vermeden moet worden. Tussen 1975 en 1980 zijn er minstens zeven militaire interventies in de wereld geweest: China tegen Vietnam, Vietnam tegen Cambodja, de Sovjetunie tegen Afganistan, Libí in Tsjaad enzovoorts. Als je een geopolitikus in het ministerie van Defensie bent, vraag je je dan natuurlijk af: 'Hoe kan het zijn dat anderen dit wel kunnen en wij niet?' De Carter-jaren waren vier jaar zonder Amerikaanse interventie. En die andere landen kunnen het wel. Volgens deze mensen moet je als je een grote mogendheid bent voortdurend een konflikt om handen hebben, anders tel je niet meer mee. Dus is er een zeer sterke neiging tot militaire interventie. En de landen die het meest voor interventie in aanmerking komen zijn Cuba en Libé, vogelvrije naties. Dat wil echter niet zeggen dat de bevolking als geheel daarvoor te vinden zou zijn.

Peter Weiss: Men is bereid Amerikaanse macht te laten gelden tot de laatste huurling en het laatste vliegtuig. Maar als het om Amerikaanse soldaten gaat, wordt het iets anders en ik denk ook niet dat men gemakkelijk tot een oorlog waarbij direkt Amerikaanse soldaten betrokken zijn zal overgaan.

En een sovjetinterventie in Polen?

Marcus Raskin: Ik denk dat ze dat prachtig zouden vinden. De regering-Reagan zou daarmee meerdere vliegen in een klap slaan. Ze zouden kunnen zeggen: 'Zie je nu wel, dat is precies wat we van ze verwachten', en daarmee een fantastische propaganda-overwinning behalen. Het zou hen in staat stellen de NAVO-landen op een lijn te krijgen. Het zou in de Verenigde Staten een anti-sovjetstemming teweeg brengen waardoor alle binnenlandse problemen, waarmee men de komende jaren te maken zal krijgen, naar de achtergrond schuiven. En dat zou hun een exkuus geven Cuba aan te pakken.