|
Fabiola Letelier, grand old lady van Chili's mensenrechten, zoekt sinds de moord op haar broer, oud-minister Orlando Letelier, naar gerechtigheid. De arrestatie van oud-dictator Pinochet betekent voor haar een voorlopig hoogtepunt.
Op 21 september 1976 ontplofte een autobom op Embassy Row, midden in het cetrum van Washington DC. Met deze terroristische daad maakte de toenmalige militaire regering van Chili een einde aan het leven van haar belangrijkste oppositieleider in het buitenland: Chili's voormalig minister van Buitenlandse Zaken Orlando Letelier. Zelfs als balling in de Verenigde Staten vreesde Pinochet de morele autoriteit en het gezag van Letelier, die door velen beschouwd werd als de opvolger van de afgezette president Salvador Allende. Als onderdeel van de beruchte operatie Condor (waarbij Latijns-Amerikaanse dictaturen in de jaren tachtig samenwerkten teneinde politieke tegenstanders overal in de wereld te elimineren) gaf Pinochet zijn geheime dienst opdracht Letelier uit de weg te ruimen.
Ongewild kreeg de generaal er een formidabele tegenstander bij: Fabiola Letelier ontpopte zich na de moord op haar broer als het boegbeeld van de Chileense mensenrechtenbeweging. Als advocaat en voorzitter van de mensenrechtenorganisatie Codepu stond ze tijdens de jaren van de dictatuur vooraan in de strijd tegen de schenders. Na het herstel van de democratie, in 1990, verplaatste Letelier haar strijd naar het proces van waarheid, gerechtigheid en verzoening waarmee haar land in het reine zou moeten komen met het gewelddadige verleden. De arrestatie van Pinochet in Engeland, eind 1998, drukte Chili hard op de feiten: het verleden blijft onverwerkt.
Wat is voor u het belangrijkste gevolg van de arrestatie van generaal Pinochet?
Voor mij als juriste is de jurisprudentie die hiermee ontstaan is het belangrijkste. De justitie in ieder land weet nu dat schenders van het kaliber Pinochet opgepakt horen te worden. Justitie is gemondialiseerd. Landen die zich hieraan onttrekken isoleren zich evenzeer als de landen die mensenrechten aan de laars lappen.
Bijkomend voordeel is natuurlijk dat de bewegingsvrijheid van voormalige dictators beperkt is geworden. Ze zijn gevangenen geworden van de situatie die ze zelf hebben
gecreëerd.
Ook Nederland? Een paar jaar geleden heeft de Nederlandse justitie Pinochet laten lopen toen hij logeerde in het Amstel hotel.
Ik zie niet in hoe ze dat zouden kunnen nalaten. Nederland is daar volgens de internationale verdragen die jullie hebben ondertekend toe verplicht.
Belangrijke vraag is of er niet een extra drempel wordt opgeworpen voor dictators om vrijwillig het veld te ruimen nu ze hun straf niet kunnen ontlopen. Zullen mensen van het slag Pinochet, Saddam Hoessein en Milosevic niet liever vechtend ten onder gaan als het alternatief een gevangenisstraf is? En ook: waar ligt de grens? Kan ieder land voortaan een machthebber van een ander land oppakken? Kan Gorbatsjov gearresteerd worden in Kazachstan? En Zuid-Afrika's De Klerk in Mozambique? Kan Fidel Castro nog wel vrij reizen? En moeten Amerikaanse oud-presidenten voortaan uitkijken als ze op het vliegtuig stappen? Letelier ziet het probleem, maar is niet overtuigd door het argument.
Natuurlijk is het goed als er vreedzaam een einde komt aan een periode van dictatuur. Maar als straffeloosheid de prijs is, dan is die te hoog. De Franse jurist Louis Joinet (lid van de VN-subcommissie mensenrechten, red.) heeft gezegd dat een mens recht heeft op herinnering en waarheid. Door de daden uit het verleden ongestraft te laten, ontken je dat verleden.
In Chili onderzocht de zogenoemde Commissie Waarheid en Verzoening alleen maar schendingen met dodelijke afloop en naar 'verdwijningen'. Het lijvige rapport van de commissie documenteerde tweeduizend gevallen. De namen van de daders zijn nooit bekend gemaakt.
Het mandaat van de commissie was veel te beperkt. Wij, de mensenrechtenbeweging en de slachtoffers en familieleden van slachtoffers, wij wilden een commissie 'waarheid en gerechtigheid'. Pas dan zou 'verzoening' mogelijk zijn. De regering hoopte het punt 'gerechtigheid' te kunnen overslaan. Het doel was vooral om deze pijnlijke kwestie zo snel mogelijk af te handelen. Gerechtigheid is zo onmogelijk gemaakt.
In Chili is de overgang naar democratie desondanks vreedzaam verlopen. Moet de internationale gemeenschap in alle gevallen de autoriteit hebben in te grijpen in zo'n delicaat proces?
De rol van de internationale gemeenschap was heel belangrijk tijdens de jaren van de dictatuur in Chili. Zonder de druk van landen als Nederland zou Pinochet nooit de macht hebben neergelegd. Maar in de periode van overgang heeft de internationale gemeenschap zich teveel afzijdig gehouden. Men hoopte dat het vanzelf wel in orde zou komen. Meer druk van andere landen had mogelijk een steviger democratie opgeleverd.
Justitie is in eerste instantie een zaak van landen zelf. Landen kunnen uiteraard hun eigen koers bepalen. Ze kunnen als onderdeel van nationale verzoening bijvoorbeeld lage straffen uitdelen. Maar de vraag naar gerechtigheid moet wel beantwoord worden. De schuldigen moeten zich voor een rechter of een tribunaal verantwoorden. Negeren van die vraag, zoals in Chili gebeurde, is onaanvaardbaar. In dat geval ligt er een taak van de internationale gemeenschap. In dat licht vind ik de oprichting van het Internationaal Strafhof één van de belangrijkste ontwikkelingen van deze eeuw.
Je hoort vaak dat de arrestatie van Pinochet de fragiele democratie in Chili bedreigt.
Daar geloof ik niet in. Het is een gelegenheidsargument van bepaalde krachten in de Chileense samenleving die daarmee de internationale gemeenschap willen beínvloeden. De democratie wordt eerder bedreigd doordat mensen als Pinochet in Chili ongestraft blijven. Dat maakt de democratie incompleet en daardoor zwak.
Wat zijn de mogelijkheden dat Chili alsnog in het reine komt met het verleden?
Dat ligt moeilijk. Dan moet de regering bereid zijn de grondwet te veranderen. Dat is essentieel. De grondwet stamt nog uit de tijd van de dictatuur. Pinochet regeert daarmee als het ware over zijn graf heen. Hij heeft een aantal onafzetbare senatoren benoemd die iedere grondwetswijziging kunnen torpederen. Dankzij zijn grondwet is Pinochet zelf senator voor het leven. Ook de wet uit 1978, waarmee de militairen zichzelf amnestie voor al hun misdaden hebben gegeven, is als gevolg van de huidige grondwet niet te veranderen.
U bent pessimistisch?
Dat valt uiteindelijk wel mee. Ik denk dat de situatie in Chili op termijn wel zal veranderen. De democratie in ons land is enorm beteugeld. We leven nog met de angst van het verleden. Ik denk dat er op termijn ruimte komt voor een opening. Ik denk overigens niet dat ik dit zelf nog zal meemaken.
Hoe zult u zich voelen als de Spaanse rechter het 'schuldig' uitspreekt over Pinochet?
Intens gelukkig. Een zoektocht van vijftien jaar is dan eindelijk afgesloten.
Treedt dan voor u verzoening met het verleden in en met de daders?
Nee, dat niet. Ik kan mij alleen verzoenen met mijn vijanden als ik hen kan vergeven. Hoe kan ik hen vergeven als zij niet om vergeving vragen? Dat is in al die jaren nooit gebeurd. Pinochet en zijn volgelingen erkennen sinds kort hun wandaden, maar ze hebben nog geen spijt betuigd. Integendeel: ze houden vol dat hun misdaden - de martelingen, de moorden, de verdwijningen - noodzakelijk waren in de tijd. En dat ze het in dezelfde omstandigheden weer zouden doen. Hoe kan ik hen dan vergeven?
Copyright 1999 Amnesty International
|
