Interview with Isabel Letelier

TNI

November 2005

Interview with Isabel Letelier
Chili, proeftuin van Amerika
Otto Middelkoop
De Waarheid, 11 September 1982

[Isabel Morel Letelier at the 1999 TNI Festival
Photo: Yvette Lawson]

Op Chileens grondgebied zijn een aantal zaken uitgetest. Hoe destabiliseer je een socialistische regering en hoe werkt een economisch beleid à la Friedman uit in een Derde Wereldland? De resultaten van deze testen zijn uiterst leerzaam voor die landen die een progressieve of socialistische koers willen varen en hun nationale rijkdommen niet willen laten uitplunderen.

Aan het woord is Isabel Letelier, de weduwe van de in 1976 vermoorde Orlando Letelier, onder Allende minister van buitenlandse zaken, en, later, van binnenlandse zaken en defensie.

Orlando Letelier gebruikte tijdens zijn gedwongen verblijf in de USA na de militaire coup in Chili, al zijn energie en contacten die hij tijdens zijn ambassadeurschap aldaar had opgebouwd om de situatie in Chili onder de politieke aandacht te brengen.
Hij begon voor het Pinochet-regiem gevaarlijke successen te boeken bij zijn pogingen om de junta economisch te isoleren. Ook in Nederland weigerden in 1976 Rotterdamse havenarbeiders schepen met Chileens fruit te lossen, en moest Volker Stevin, onder flinke druk gezet, afzien van verdere investeringen in Chili. Hetzelfde jaar ontplofte een bom onder de auto van Orlando Letelier en Ronni Moffitt in een straat in Washington, 14 blokken van het Witte Huis.

Nadat hij op 11 september 1973 nog tevergeefs geprobeerd had loyale sectoren van het leger te mobiliseren en prompt daarna werd opgepakt en verbannen naar het gevangeneneiland Dawson, werd Letelier later onder internationale druk vrijgelaten. Toch had de junta door middel van haar geheime dienst, de toen geheten DINA, hem drie jaar later te pakken.

Missing

Isabel Letelier vertelt over de première van 'Missing', de film van Costa-Gravas, waarin de vader van een jonge Amerikaanse journalist op zoek gaat naar zijn vlak na de coup verdwenen zoon en beschrijft de volstrekt verwilderde, chaotische en onzekere sfeer van toen. In deze tijd heeft ook zij moeten zoeken naar gegevens over haar man.
Voor deze première waren zowel leden van Congres, zakenkringen, en de Carter- als ook de Reagan-regering uitgenodigd. Er lieten zich geen van Reagans ministers zien, doch Carters veiligheidsadviseur Brzezinski was wel aanwezig. De regering Carter had na de weigering van de Chileense junta om een drietal belangrijke agenten van de Chileense geheime dienst uit te leveren, de junta officieel beschuldigd een vergoeilijkende houding tegenover het internationale terrorisme aan te nemen, en zij had een aantal, zij het zwakke, economische en militaire sancties getroffen.
De Reagan-regering heeft, cynisch genoeg, onder het uitroepen van de oorlog tegen het internationale terrorisme deze sancties wel snel weer ongedaan gemaakt.

Hulp

Er wordt echter nog steeds geen directe en openlijke militaire hulp gegeven, ondanks het feit dat Reagan heeft gevraagd het Congres-verbod hierop op te heffen. Reagan wil niets liever dan hartelijke betrekkingen met het Pinochet-regiem, zoals wel bleek uit het geslaagde bezoek van VN-ambassadrice Jane Kirkpatrick vorig jaar aan Chili toen zij weigerde de voorzitter van de Chileense mensenrechtencommissie, Jaime Castillo, te ontvangen. Castillo, vroeger minister van justitie, en een bekend advocaat, werd enkele dagen later het land uitgezet en verschillende andere mensenrechtenactivisten werden zwaar gemarteld.
Voor een hervatting van de militaire hulp aan Chili is een presidentieel certificaat nodig aan het Congres waarin een aanzienlijke verbetering geconstateerd moet worden in de situatie van de mensenrechten, en verder dat de Chileense regering niet medeplichtig is aan internationaal terrorisme, en samenwerkt met de Amerikaanse justitiële autoriteiten om de moorden op Letelier en Moffitt op te helderen.
Reagan heeft bij El Salvador laten zien hoe onwaarschijnlijk snel hij kan zijn met dit soort certificaten van goed gedrag. Een 47-tal congresleden proberen hier echter een stokje voor te steken, wijzend op de voortdurende schendingen van mensenrechten, en op een aantal brieven van de organisator van de moord op Letelier, de DINA-agent Townley, aan zijn (vroegere) bazen, waaruit de betrokkenheid van de Chileense junta met een internationaal terroristisch netwerk blijkt.

Toeval?

Isabel laat kopieën van deze brieven zien: Townley blijkt zich vanuit zijn Amerikaanse gevangenis bezorgd te maken over het huis dat hij nog steeds bezit in Chili, waar zijn vrouw woont en dat hem gegeven is door de Subject (de DINA). Verder beklaagt hij zich bij Pinochet zelf: Ik ben altijd een trouwe dienaar van Chili geweest [...] Ik heb tien jaar geinvesteerd in Chili. Townley was dan ook toevallig in Rome toen daar in oktober 1975 een aanslag op de Chileense christen-democratische politicus Leighton werd gepleegd en toevallig in Buenos Aires in september 1974 toen daar de Chileense generaal Prats en zijn vrouw werden vermoord.
Ook het Ministerie van Justitie heeft publiekelijk geconstateerd dat er geen enkele Chileense medewerking is geweest bij het onderzoek naar de moord op Letelier. Bovendien schreef de voorzitter van de grote vakbond AFL-CIO, Kirkland, dat het presidentiële certificaat voor Chili niet mag worden gegeven.

Dit alles maakt het voor Reagan niet erg gemakkelijk om probleemloos wapenleveranties e.d. te hervatten.
Gevraagd naar haar reactie op het Telegraaf-verhaal over de BVD-activiteiten naar het Transnationaal Institute (TNI) in Amsterdam, de zusterinstelling van het Institute for Policy Studies (IPS) te Washington, waar Isabel werkt als leidster van het mensenrechtenprojekt en het Derde Wereld-Vrouwenprojekt:

De FBI spiedt en infiltreert al jaren in het IPS. Ik denk dat het IPS één van de meest achtenswaardige onderzoeksinstellingen is, waaraan iemand uit de Derde Wereld verbonden kan zijn. Ik ben dan ook kwaad vanwege deze lastercampagne.
Het TNI zal, naar ik heb begrepen, de Vaste Kamercommissie vragen een publiek onderzoek in te stellen, zodat het TNI voorgoed verschoond blijft van dit soort verdachtmakingen. We hebben de FBI trouwens indertijd een proces aangedaan in verband met hun gespionneer.

Economie

Isabel beschrijft hoe desastreus het Friedman-model is geweest voor de Chileense economie: de steeds opgelopen werkloosheid bedraagt nu officieel 18%, in werkelijkheid 25%. De groei die opmerkelijk hoog was voor een Latijnsamerikaans land - 8% per jaar - is nu tot stilstand gekomen. Kritici wijten de steeds groter wordende kloof tussen rijk en arm aan de vrije markteconomie-jungle en aan de sterke beperkingen waaraan de vakbonden onderhevig zijn.
Isabel heeft weinig vertrouwen in het deel van de bourgeoisie dat zegt te willen steunen op de meer nationalistische georiënteerde sector van het leger.

Ze zeggen dat ze de Chileense nationale industrieën willen beschermen, maar zelf investeren ze in appartementen in Buenos Aires! Nationalistisch of niet, Pinochet zullen ze voorlopig nof wel nodig denken te hebben. Duidelijk is dat het economische Friedman-model, in tegenstelling tot wat het zegt te beogen, géén stabiliteit, geen orde en geen veiligheid heeft gebracht in Chili. Friedman heeft overigens zelf onlangs, dus nogal aan de late kant, gezegd dat zijn model alleen goed functioneert in een democratisch geregeerd land.

Verzet

Het verzet tegen de junta is nog steeds internationaal. De Esmeralda, paradepaardje van de Chileense marine, zeilt over de wereldzeeën. Toen het schip, dat als martelkamer werd gebruikt, enige tijd geleden aanmeerde in de haven van San Francisco, gingen de prostituées in acute staking. Ze wensten geen Chileense marine te ontvangen.

Isabel vertelt tenslotte over het vrouwenprojekt waar ze mee bezig is. Er worden tentoonstellingen georganiseerd van wandkleedjes, arpilleras, vervaardigd door Chileense vrouwen.

Deze kleedjes functioneren als een alternatief medium. Als je kleedjes hebt vanaf 1974, heb je een overzicht van de hele geschiedenis: de martelingen, de repressie, hongerstakingen, de arbeidersbeweging, drugs, armoede, prostitutie, verzet.
Het rooms-katholieke Vicariaat steunt groepen vrouwen die samen deze kleedjes maken. Een belangrijk ontmoetingspunt voor vele vrouwen van verschillende partijen, en partijlozen - ik ben zelf partijloos - is het Vrouwenfront van de half-legale vakbond CNS (Coordinadora Nacional Sindical), maar er komen steeds meer vrouwengroepen.

Aan het eind van ons gesprek wijst Isabel Letelier met nadruk op de grote gevaren van een door de VS opgezette destabilisatie van Nicaragua, en roept op het verzet hiertegen wereldwijd te ondersteunen.