Vredesproces en dreigende interventie in Colombia

Een belangrijke stap in het vredesproces was het toekennen van een gedemilitariseerde zone aan de FARC, de zogenaamde "despeje" - ontruimd gebied - sinds november 1998.

Back to contents

President Andrés Pastrana van Colombia startte, voor zijn ambtstermijn officieel begon, een dialoog met de grootste guerrilla-beweging in Colombia de "Fuerzas Armadas Revolutionarias de Colombia" (FARC). In juli 1998 sprak Pastrana diep in de jungle met guerrillaleider Manuel Marulanda. Beiden kwamen bij die gelegenheid overeen het vredesproces in Colombia nieuw leven in te blazen. Het een proces verloopt tot nu toe met horten en stoten en staat onder zware druk door binnenlandse en buitenlandse ontwikkelingen. Met name de grilligheid van de FARC en de dreiging van de paramilitairen onder leiding van Carlos Castaño binnenlands, en de steeds grootschaliger militaire bemoeienis van de VS buitenlands, doen het vredesproces wankelen.

Een belangrijke stap in het vredesproces was het toekennen van een gedemilitariseerde zone aan de FARC, de zogenaamde "despeje" - ontruimd gebied - sinds november 1998. De VS is de gedemilitariseerde zone een doorn in het oog. Volgens hen is dat een uitvalsbasis voor guerrilla-akties en drugshandel. President Pastrana verzet zich tegen de aantijgingen dat hij te veel concessies doet
aan de guerrilla:

"Welke concessies hebben we tot nu toe gedaan? De gedemilitariseerde zone? Nee! Die zone bestaat uit welgeteld vijf gemeenten. Als je met een Europeaan spreekt over 42.000 vierkante kilometer, denkt hij al snel aan gebied 'zo groot als Zwitserland'. Maar de gedemilitariseerde zone beslaat slechts 0,25 procent van het land. In dat gebied woont 0,005 procent van de bevolking, 90.000 mensen op een bevolking van veertig miljoen. Zij produceren 0,0003 procent van het Bruto Nationaal Produkt. Sommigen zeggen: meneer Pastrana heeft het gebied cadeau gedaan aan de guerrilla. Maar we hebben met de FARC afgesproken dat in het gebied de civiele autoriteiten worden gerespecteerd, dat wil zeggen burgemeesters en gemeenteraden. Dat de FARC om demilitarisering vraagt is logisch. Je kunt niet plaatsnemen aan de onderhandelingstafel in de wetenschap dat je vijand -voor de FARC zijn dat leger en politie- over je schouder meekijkt. Daarom hebben we een civiele politie in het leven geroepen, benoemd door de burgemeesters". (1)

Een ander belangrijk aspect is een soort Marshall-plan om het vredesproces een financiële en economische injectie te geven: het Plan Colombia. Voor de komende drie jaar wordt 7,5 miljard dollar uitgetrokken voor ondersteuning van het vredesproces, waarvan 3,5 miljard uit het buitenland moet komen. Hoewel 55% van het plan bestemd is voor bestrijding van drugs, guerrilla en de rechtse paramilitairen, maakt Pastrana een duidelijk onderscheid tussen de verschillende problemen van drugs, guerrilla en de haperende economie.

Pastrana ontkent de Amerikaanse perceptie dat de belangrijkste nieuwe ontwikkeling in de Colombiaanse situatie de groeiende alliantie is tussen drugsproducenten en de guerrilla, die de teelt belasten en de velden en primitieve laboratoria beschermen. Hij is gefrustreerd door de eenzijdige manier waarop Washington de problemen benaderd. De VS leggen de nadruk op het met militaire middelen oplossen van het probleem, en de 'narcotisering' van het vredesproces, zonder veel aandacht te besteden aan andere essentiële onderdelen van het Plan Colombia, zoals sociale ontwikkeling, substitutie van de drugsteelt en het bevorderen van handelsprogramma's. (2)

Duidelijk is dat Pastrana de problemen niet alleen kan oplossen en zich tot de internationale instellingen en met name de VS moet wenden voor geld. En daarmee lijkt hij tussen de hamer en het aambeeld terecht te komen: zonder financiële steun van de VS redt Colombia het niet, maar de Amerikaanse voorwaarden bedreigen het vredesproces.

Tweeslachtige houding

De houding van de VS ten opzichte van het vredesproces is tweeslachtig. President Clinton steunt verbaal de Colombiaanse president Andrés Pastrana in zijn moeizame onderhandelingen met de FARC, de grootste guerrilla-beweging. Maar keer op keer wordt ook benadrukt dat het vredesproces niet ten koste mag gaan van de 'war on drugs'. Rand Beers, de onderminister van Buitenlandse Zaken voor drugsaangelegenheden, zei onlangs:

"We have made it very clear to the Pastrana government that 'peace at any price' is not an acceptable policy. [...] We have made clear to all parties that the peace process must not interfere with counternarcotics cooperation, and that any agreement must permit continued expansion of all aspects of this cooperation, including aerial eradication". (3)

De Republikeinse meerderheid in het Congres 'narcotiseert' de hulp aan Colombia zo mogelijk nog meer. In 1998 nam het Congres het voortouw door de regering te overdonderen met de "Western Hemisphere Drug Elimination Act". Afgevaardigde Bill McCollum introduceerde de wet als volgt:

"The $2.3 billion authorization bill being introduced today is designed to provide the resources and the direction to wage a real war on drugs before they get to the borders of the United States. The Administration plan promulgated earlier this year calls for a reduction of illegal narcotics flowing from overseas by 50% in ten years. This is totally inadequate. The plan put forth in our legislation is designed to cut the flow of drugs into our country by 80% within three years. It is the most dramatic, exhaustive, targeted effort ever conceived to stop the drug flow from Latin America". (4)

Het resultaat was een verhoging met 325% van de steun aan Colombia: in totaal US$ 289 miljoen, voornamelijk betsemd voor drugsbestrijding en militair materieel. Daarmee werd Colombia, na Israël en Egypte, het derde land op de ranglijst van Amerikaanse militaire hulpverlening.
Het debat in het Amerikaanse Congres over Colombia raakt steeds meer doortrokken van een ouderwetse koude-oorlogs-rethoriek. Bij de aankondiging dit jaar van een voorstel voor een pakket ter waarde van 1,6 miljard dollar aan steun voor Colombia voor de komende drie jaar, omschreef een senator de situatie aldus:

"More than a decade ago, the biggest threat to stability from within our hemisphere was Communism. Today, the Communists have been replaced by drug traffickers and the thugs they hire to protect their lucrative industry. The result is violence, regional instability, and the crumbling of democracy". (5)

De zogenaamde "Alianza Act" (Alliance with Colombia and the Andean Region) bestaat bijna uitsluitend uit hulpverlening aan de drugsbestrijding en de militarisering daarvan. Pastrana moet kennelijk financiering voor de andere onderdelen die in het Plan Colombia zijn vastgelegd maar ergens anders bij elkaar sprokkelen. Van de totale steun is zo'n 84% bestemd voor militaire steun en hulp voor erradicatie van de drugsteelt, de rest voor humanitaire hulp, alternatieve ontwikkeling en de bevordering van mensenrechten. Deze laatste onderdelen zijn duidelijk opgenomen om ook Democraten over de streep te trekken.

Voorwaarde is wel dat de Colombiaanse regering de controle terugneemt over de gedemilitariseerde zone die door Pastrana aan de FARC is toegewezen om het vredesproces vlot te trekken. Of zoals de wet het formuleert:

"It is the sense of Congress that the effectiveness of United States anti-drug assistance to Colombia depends on the ability of law enforcement officials of that country having unimpeded access to all areas of the national territory of Colombia for the purpose of carrying out the interdiction of illegal narcotics and the eradication of illicit crops ". (6)

Benjamin Gilman, de Republikeinse voorzitter van de commissie voor buitenlandse zaken van het Huis van Afgevaardigden, zei dat steun voor de verhoging van de hulp "zal afhangen van het feit of de regering de controle herstelt over de zone van straffeloosheid die in handen is van de narcoguerrilla"..(7) Daarmee zou het fundament onder de vredesonderhandelingen worden weggetrokken.

Interventie?

In september 1999 vertrok president Pastrana van Colombia naar Washington om daar het Plan Colombia voor te leggen aan onder andere de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties en het Congres. In zijn speech bij de VN benadrukte Pastrana dat het gaat om""samenwerking, en niet interventie. Pastrana zei ondermeer:

"Zorgelijk bezien wij de aanzwellende golf van ongefundeerde geruchten over militaire interventies die plaats zou gaan vinden in Colombia, met de zogenaamde bedoeling mijn land te helpen in het gevecht waarin het is verwikkeld.[...] Ik moet plechtig verklaren dat Colombia iedere buitenlandse inmenging of interventie en haar interne aangelegenheden verwerpt". (8)

De Amerikanen hameren op het feit dat het conflict zich over de grenzen van Colombia uitbreidt - hoewel daar op enkele incidenten na geen aanleiding voor is. Er zijn aanwijzingen dat dit onderdeel uitmaakt van een welbewuste strategie om de Colombia's buurlanden klaar te stomen voor een interventie, in eerste instantie politiek, maar mogelijk ook militair. De belangen van de VS in de regio zijn groot. Aan de ene kant het Panama-kanaal waar het gedwongen vertrek van de Amerikanen tot bezorgdheid leidt over de veiligheid. Aan de andere kant de olievelden in Venezuela, een van de belangrijkste bronnen voor olie van de VS.

De Colombiaanse krant" El Espectador" wist de hand te leggen op een memorandum van het State Department waar in 12 punten de Amerikaanse interventie-strategie werd uitgewerkt. (9) Een van de punten van het memorandum is dat "met het doel niet af te wijken van de missies die in principe zich zouden moeten concentreren op drugsbestrijding en met het oogmerk discussies op het internationale vlak en in het Congres te vermijden zullen de inlichtingen en militaire activiteiten tegen de FARC en de ELN voornamelijk in de context geplaatst worden van hun status als narco-guerrillas." Een ander uitgangspunt zou moeten zijn "met het oogmerk ongewenste politieke effecten te voorkomen zal de VS zich de taak stellen 'onvoorwaardelijke' steun te krijgen van de landen die geschaad zijn en van die in het verleden slachtoffers waren van invallen door de guerrilla zoals Panama, Brazilië en Ecuador."

In dit kader moet ook het recente initiatief van de VS tijdens de laatste vergadering van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) worden gezien. De Amerikaanse delegatie gaf de lidstaten het idee in overweging om een multinationale instantie te creëeren die zou kunnen intervenieren, mocht het zover komen, in die landen van het continent waar "de democratie in gevaar is". (10) Hoewel de Amerikanen aan hun voorstel geen militaire component hadden toegevoegd, stuitte het op verzet van diverse Latijns Amerikaanse landen.

Multinationale vredesmacht

"De vraag die iedereen zich stelt," zo becommentarieerde de onafhankelijke Colombiaanse krant "El Tiempo" het voorstel, "is "wie" de ernst van de interne crises en de vorm van interventie van de 'bevriende landen' zal beoordelen, terwijl anderen dit idee zien als een bruikbaar stuk gereedschap waarmee Washington steun kan blijven verlenen of 'ongewenste' regimes kan blijven bestrijden, zonder te moeten overgaan tot directe en unilaterale interventie en de daaraan verbonden politieke uitputtingsslag zoals dat tien jaar geleden het geval was met generaal Antonio Noriega in Panama". (11)

Door waarnemers werd onmiddellijk gewezen op de overeenkomsten tussen Colombia en Kosovo. De schier eindeloze oorlog in Colombia heeft geleid tot een 'balkanisering': een verscheurd land met 1,5 miljoen binnenlandse vluchtelingen en 35.000 doden in de afgelopen tien jaar, lijkt een gelegitimeerde reden voor de internationale gemeenschap zich dieper in het conflict te mengen. "Het probleem is dat de overgang van een diplomatieke macht naar een gewapende macht zich in een oogwenk kan voltrekken," schreef "El Tiempo", verwijzend naar de eenzijdige humanitaire interventie door de NAVO in Kosovo. "Velen geven er de voorkeur aan deze deur gesloten te houden voordat de geschiedenis zich herhaalt."

De Venezolaanse minister van Buitenlandse Zaken, José Vincente Rangel, verklaarde in een interview met het onafhankelijke Mexicaanse weekblad "Proceso":

"Er is vertrouwelijke informatie -die ik niet naar buiten kan brengen- in de zin dat er landen zijn die het antwoord op Colombiaanse probleem willen 'navo-iseren', net als er sectoren in dat land zijn die beogen, via een waanzinnige denkwijze, het Colombiaanse probleem te 'kosovo-iseren'. Er wordt serieus gepraat in de hoge machtscircuits over een interventie -open of meer bedekt, wat uiteindelijk op hetzelfde neerkomt- iets wat wij totaal afwijzen en verwerpen. En men denkt ook met een multinationale macht een dergelijk avontuur te kunnen vervroegen". (12)

Een stroom van hoge Amerikaanse regeringsfunctionarissen, waaronder drugs-tsaar generaal McCaffrey en SouthCom commandant, generaal Charles Wilhelm, reisden de afgelopen maanden het continent rond. In vele Latijnsamerikaanse media werd deze verhoogde activiteit in verband gebracht met het zoeken van steun voor een directere betrokkenheid van de buurlanden in het Colombiaaanse conflict. Amerikaanse regeringsfunctionarissen benadrukken dat er van interventiescenario's geen sprake is en wezen de speculaties daarover als absurd van de hand.

Experts waarschuwen echter voor het feit dat SouthCom haar eigen beleid bepaalt, zeker wanneer er geen duidelijke politieke leiding is. (13) Deze zomer bleek dat verscheidene departementen in de VS verschillende meningen hebben over hoe het Colombiaanse probleem aan te pakken. (14) Het risico is dat havikken binnen en buiten het Congres uiteindelijk de inhoud van de Amerikaanse steun aan Colombia zullen definiëren.

Het probleem is dat SouthCom's verantwoordelijkheden verder reiken dan drugsbestrijding alleen. Ook opstandbestrijding behoort tot haar takenpakket. SouthCom kan of wil de twee in toenemende mate niet uit elkaar houden. Bij de militairen circuleren scenario's die openlijk speculeren over interventie. Een "Strategic Assessment" van de aan het Pentagon gelieerde" National Defense University" ziet de situatie als volgt. Onder het kopje "Using Force" wordt voorzien dat "there are, nonetheless, specific situations in which the use of US forces could be brought to bear":

"Contain expansion of instability: This scenario involves two situations: a loss of sovereignty and the war on drugs. Should Colombia's future involve the loss of state sovereignty to insurgents or transnational organized crime, it is feasible that US assistance would be sought to resolve the situation. But the call may not come directly from Colombia: instability along the borders could spill over to neighboring states, to the point where a coalition could be formed to either contain the fighting or assist government forces in regaining control from the FARC, ELN, or drug mafias". (15)

SouthCom commandant Wilhelm heeft recentelijk gezegd dat de VS niet zullen aarzelen 'unilateraal' in te grijpen als het Panama-kanaal wordt bedreigd. (16) Weliswaar hebben de militairen het niet alleen voor het zeggen in Washington, maar gezien de niet eenduidige en soms conflictieve politiek van de verschillende Amerikaanse ministeries, neemt de kans op clandestiene operaties van bepaalde Amerikaanse diensten in Colombia toe. Een scenario wat niet geheel valt uit te sluiten, en waar de FOLs op Aruba en Curaçao bij betrokken kunnen raken.

Vooralsnog lijken interventie-scenarios overdreven. Er is echter wel sprake van een toenemende escalatie van Amerikaanse kant, met name uit de conservatieve hoek van het Congres. Het is niet onwaarschijnlijk dat juist deze sector in de VS aan de macht komt, na de presidentsverkiezingen volgend jaar. Nu er onderhandelt wordt over een verlenging van het verdrag met tien jaar, zou Nederland in die periode nog wel eens voor onaangename verassingen kunnen komen te staan.

Conclusie

In plaats van te pogen de angel van het drugsprobleem uit het vredesproces te trekken helpt Nederland, door het toelaten van de FOLs op Aruba en Curaçao, de VS met het opvoeren van gemilitariseerde drugsbestrijding. De 'narcotisering' van de Amerikaanse steun en de voorwaarden die aan die steun worden verbonden ondermijnen het vredesproces in Colombia. Dit is in tegenspraak met het Nederlandse beleid ten opzichte van Colombia dat er op gericht is het vredesproces te ondersteunen. (17)

Het risico dat Nederland betrokken raakt bij een interventie in Colombia is, gezien de termijn van 10 jaar die bij de verlenging van het verdrag wordt nagestreefd, niet uit te sluiten.

Voetnoten

1. "'In Noord-Ierland gaat het nog veel trager' - Colombia's president Pastrana over het vredesproces", NRC Handelsblad, 26 oktober 1999.
2. "Colombian Leader says US won't be drawn into War", The New York Times, 21 september 1999.
3. Statement of Rand Beers, Assistant Secretary of State, Bureau for International Narcotics and Law Enforcement Affairs, before the Senate Caucus on International Narcotics Control, 21 september 1999.
4. Introduction of the "Western Hemisphere Drug Elimination Act", Hon. Bill McCollum of Florida in the House of Representatives, 22 juli 1998 (H.R.4300 House of Representatives).
5. "US Senators Introduce Comprehensive Aid Plan for Colombia", US Information Service, 20 oktober 1999.
6. Alliance with Colombia and the Andean Region (Alianza) Act of 1999, Section 105. Een andere voorwaarde is vreemd genoeg "to insist that the Government of Colombia complete urgent reform measures intended to open its economy fully to foreign investment and commerce, particulary in the petroleum industry, as a path toward economic recovery and self-sufficiency". (Section 101:2).
7. "Comenzó batalla política de la estrategia integral en E.U"., El Tiempo, 21 september 1999; "Ayuda militar, condicionada a control sobre despeje", El Tiempo, 21 oktober 1999.
8. "'Cooperación, no intervención': Pastrana", El Tiempo, 21 september 1999.
9. "La agenda secreta para Colombia", El Espectador, 4 juni 1999.
10. " E.U. quiere una fuerza de intervención", El Tiempo, 9 juni 1999.
11. "Visiones encontradas sobre propuesta E.U. a la OEA", El Tiempo, 10 juni 1999.
12. " Colombia, hacia un otanización", Proceso No. 1191, 29 augustus 1999.
13. "Several military officers, diplomats and independent analysts said, however, that in the absence of a more clearly defined Clinton administration policy in Latin America, the special operation forces are setting the agenda. 'The United States runs the risk of having [Southern Command] set its own policy,' said Coletta Youngers of the Washington Office on Latin America." "US Expands Latin American Training Role", The Washington Post, 13 juli 1998.
14. "US Plans Big Aid Package To Rally a Reeling Colombia", The New York Times, 15 september 1999.
15. "Strategic Assessment 1998: Engaging Power for Peace", Institute for National Strategic Studies, National Defense University, maart 1998. Zie ook: "El otro 'Plan B'", Semana, 5 April 1999.
16. Statement of General Charles E. Wilhelm, United States Marine Corps Commander-In-Chief, United States Southern Command, before the Senate Armed Services Committee, 22 oktober 1999.
17. Tweede Kamer, Vaststelling van de begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, Kamerstuk 26 800 V, nr. 2, p. 48.

 

About the authors

Tom Blickman

Tom Blickman (1957) is an independant researcher and journalist, based in Amsterdam. Before coming to TNI he was active in the squatters and solidarity movements in Amsterdam. He worked for Bureau Jansen & Janssen, a research institute on intelligence and police matters. Now he specialises in International Drug Control Policy and Organised Crime as a researcher at TNI's Drugs & Democracy Programme.

Recent publications from Drugs and Democracy

The Rise and Decline of Cannabis Prohibition

Cannabis was condemned by the 1961 Single Convention on Narcotic Drugs as a psychoactive drug with “particularly dangerous properties” and hardly any therapeutic value. Ever since, an increasing number of countries have shown discomfort with the treaty regime’s strictures through soft defections, stretching its legal flexibility to sometimes questionable limits.

Cocaine: towards a self-regulation model

By taking cues from users’ self-regulation strategies, it is possible to design innovative operational models for drug services as well as drug policies, strengthening Harm Reduction as an alternative approach to the disease model.

image[node-id]

Eyes Wide Shut: Corruption and Drug-Related Violence in Rosario

In Rosario, Argentina, the presence of criminal organisations involved in drug trafficking was a low priority for the government until New Year’s day 2012, when the killing of three innocent civilians by members of a gang sparked press attention.

First Southeast Asia Opium Farmers Forum Yangon 2013

In July the First Southeast Asia Opium Farmers Forum was held, bringing together some 30 representatives of local communities involved in opium cultivation and local community workers from the major opium growing regions in Southeast Asia.