Politieke klasse moet burgers leren vertrouwen

Politici moeten de macht durven delen met burgers. Dat is de boodschap van Hilary Wainwright. „Voor veel mensen is het niet meer voldoende om eens in de zoveel tijd hun stem uit te brengen”, zegt ze tegen

Original in English
Volgens een opiniepeiling deze week zal bij de komende gemeenteraadsverkiezingen slechts 45 procent van de kiezers naar de stembus gaan. Kennelijk zijn veel kiezers niet meer geïnteresseerd in lokale democratie.

„Misschien is er iets anders aan de hand. In een politieke context waarin het plaatselijke bestuur weinig macht heeft en een gering budget, zijn hoge percentages van stemonthouding bij lokale verkiezingen, volgens mij, een uitdrukking van het gevoel van machteloosheid van mensen. In Groot-Brittannië is het nog dramatischer. In sommige gemeenten was de opkomst bij verkiezingen niet hoger dan 13 procent. De oorzaak hiervan ligt in de gestage erosie van de bevoegdheden van de lokale overheden sinds Margaret Thather (voormalig premier van Groot-Brittannië,red.). Natuurlijk komt hiermee de democratische legitimatie van het politieke systeem onder druk te staan. Maar daarvan moet je niet de kiezers de schuld geven. Ze reageren pragmatisch op hun gebrek aan mogelijkheden de macht te beïnvloeden.”

In uw boek ‘Reclaim the state’ zegt u dat er methodes zijn om democratie te ‘verdiepen’ door burgers te laten deelnemen aan de macht, door participerende democratie.

„Er is nog geen definitief model van machtsdeling gereed maar er zijn al veel experimenten van noord naar zuid die resultaten hebben opgeleverd. Mijn uitgangspunt is de onderkenning dat bijna in de hele wereld burgers een gering vertrouwen hebben in democratische systemen en dat daaraan reële oorzaken ten grondslag liggen.

„Een fundamentele oorzaak is dat politiek ver verwijderd is geraakt van de problemen van het dagelijkse leven en van acties van burgers aan de basis. Mensen hebben ervaring opgedaan met stemmen voor politici waarna alles ineens mysterieus wordt. Politici die hun carrière najagen, bureaucratische gevestigde belangen en machtige particuliere lobbies nestelen zich in de ruimte tussen burgers die voor een politiek program hebben gestemd en datgene wat de staat in werkelijkheid doet. De kloof tussen verwachtingen en de realiteit wordt wijder en mensen verliezen hun vertrouwen in politiek.

„Ik ben pogingen tegengekomen om hiertegen iets te doen door de democratie te versterken. Ik heb getracht te doorgronden hoe die experimenten werkten en om die kennis vervolgens in bredere kring te verspreiden. Ik heb bijvoorbeeld geschreven over Porto Alegre, een stad in het zuiden van Brazilië waar ik een werkend experiment van machtsdeling heb geobserveerd waarbij representatieve democratie werd gecombineerd met participerende democratie. Het experiment in die stad heeft een geschiedenis van meer dan vijftien jaar. Het systeem is gebaseerd op openbare vergaderingen van burgers van alle wijken waarbij zij debatteren en stemmen over welke dingen er gedaan moeten worden. Het is een complex systeem van onderhandelingen tussen buurten waarbij op basis van vaste criteria prioriteiten worden vastgesteld. Uiteindelijk voert het plaatselijk bestuur de resultaten uit maar de burgers dragen zowel met hun kennis van de plaatselijke omstandigheden bij als met het toezicht houden op de uitvoering. Het gevolg was transparant bestuur, het terugdringen van corruptie, het toenemen van efficiency en een werkelijke herverdeling van fondsen naar de armen. Een belangrijk element is dat iedere burger het recht heeft om rechtstreeks betrokken te zijn. Burgers die eerst voorwerp van beleid waren moeten middelpunt van beleid worden.”

Dat klinkt tamelijk ingewikkeld. Frank Ankersmit stelt vandaag in deze krant dat politieke onvrede onder kiezers ongedaan gemaakt kan worden door gemeenten weer een eigen budget te geven en door burgemeesters rechtstreeks te laten kiezen.

„Over het eerste punt van de lokale begroting ben ik het met Ankersmit eens. Politiek gaat uiteindelijk over de herverdeling van geld. Maar ik geloof ook dat de rechtstreekse verkiezing van burgemeesters onvoldoende is als je wilt dat burgers werkelijk participeren in de locale democratie. Je zult meer moeten doen. Bijvoorbeeld: transparanter zijn over de manier waarop het geld wordt verdeeld, en burgers moeten daar echte invloed op krijgen. Voor veel mensen is het niet meer voldoende om eens in de zoveel tijd hun stem uit te brengen en dan toe te zien hoe politici en ambtenaren zaken die er toe doen in eigen hand nemen zonder nog te hoeven luisteren naar de kiezers.”

Is dit niet het oude liedje over ‘alle macht aan het volk’? Hoe kan een politiek experiment in een ver land in Latijns-Amerika relevant zijn in de WestEuropese context?

„Nee, het gaat om veel meer dan oude retoriek. Ik heb het over echte veranderingen in instituties. In mijn boek schrijf ik ook over Noorwegen waar vakbonden erin zijn geslaagd om privatiseringen terug te draaien. Of over het Verenigd Koninkrijk, Italië en Spanje waar verschillende experimenten – geïnspireerd door de ervaringen in Porto Alegre – werkelijk de kwaliteit van leven in de stad hebben verbeterd.”

Je zou ook kunnen zeggen dat als burgers in een rijk westers land niet naar de stembus gaan, zij gewoon tevreden zijn over het bestuur.

„Dat is een te oppervlakkige analyse. Neem bijvoorbeeld uw eigen land waar veel mensen gaan stemmen als er nationale belangen aan de orde zijn maar waar relatief weinig mensen geïnteresseerd zijn in stemmen voor het Europees Parlement. „De steun voor radicaal linkse en radicaal rechtse partijen is op nationaal niveau toegenomen. Ik denk dat dat een reactie is op de waarneming dat van de middenpartijen weinig verandering te verwachten is. Er is een politieke klasse die ‘gewone mensen’ niet vertrouwt. De conclusie moet dan wel zijn dat de stemmers ontevreden zijn. Maar zij nemen alleen de moeite dat uit te drukken waar hun stem het verschil kan maken en waar het draait om echte macht.”

 In uw optiek zijn professionele politici carrièrejagers en dienen ambtenaren vooral hun eigenbelang. Tot op zekere hoogte zou dat waar kunnen zijn. Maar waarom plaatst u al uw vertrouwen in de gewone burgers? Behoren die tot een superieure mensensoort?

„Nee, ten eerste geloof ik niet dat alle politici boeven zijn of dat zij niet te vertrouwen zijn. Mijn eigen vader was een lid van het Britse parlement en hij was een goed mens. Natuurlijk was hij als lid van de Liberal Party altijd in de oppositie. En ik ken ook uitstekende ambtenaren. Ik denk dat alle mensen even goed in staat zijn tot goede en slechte dingen. „Wat kan macht met mensen doen en door welk soort van institutie is die macht georganiseerd? Beschermt die institutie hem, heeft de bestuurder een comfortabele monopoliepositie of staat hij bloot aan controle en is hij verplicht tot het delen van zijn macht? Politici die op een plek belanden waar zij macht kunnen uitoefenen op een beschermde en onheldere manier zijn vaak geneigd om hun oren te sluiten voor de wensen van de mensen die zij vertegenwoordigen. En ambtenaren hebben de gewoonte om kleine koninkrijken voor zichzelf te stichten. Het enige wat ik voorstel is het installeren van mechanismen die een grotere openheid mogelijk maken en die mogelijkheden geven hen onder druk te zetten zodat ze reageren op de wensen van kiezers. Burgers moeten het recht hebben om politici en hun beleid ook tussen verkiezingen in te beïnvloeden.”

Momenteel zijn anti-immigratie partijen in heel Europa populair. Draagt uw participerende democratie ondanks alle goede bedoelingen niet het risico in zich dat de deur ook wordt opengezet voor populistische sentimenten?

„Nee, participerende democratie gaat niet om het romantiseren van bekrompen gevoelens; het gaat over een politiek systeem dat mensen echt behandelt als gelijken. Iedere poging om anderen uit te sluiten of denigrerend te behandelen zou worden tegengegaan.”

Maar goed, als je kijkt naar de reële macht van multinationale bedrijven krijg ik het gevoel dat de macht ook nog ergens anders zit dan bij de staat. Bent u niet bezig met een achterhoedegevecht?

„Te veel regeringen en politici zijn inderdaad in de ban gekomen van het grote bedrijfsleven. De representatieve democratie blijkt te zwak om overeind te blijven tegenover de macht van de multinationals. Dat is precies waarom de versterking van de democratie noodzakelijk is. In de afgelopen jaren kwamen die versterkingen van verschillende kanten.

„Eén ervan is de druk om te komen tot meer participerende vormen van democratie. En andere zijn de rechtstreekse uitdagingen aan het adres van de grote bedrijven bijvoorbeeld door de Schone Kleren Campagne. Niet alle internationale bedrijven zijn oppermachtig – kijk maar eens hoe angstvallig zij het imago van hun merk proberen te beschermen. Want uiteindelijk moeten zij hun product verkopen. Dat geeft politici en ethische consumenten reële macht om te onderhandelen. Tegenover de macht van grote bedrijven – waarbij de banken zijn inbegrepen – moeten we nieuwe allianties maken tussen consumenten, arbeiders en die politici die oprecht democratische veranderingen steunen. Te midden van het veranderende economische en sociale landschap moeten we samen de nieuwe grenzen van democratisering openen.”

Bent u niet al te optimistisch?

„Ik ben een realist. Ik heb gezien dat, als je mensen ook maar een beetje de kans geeft, zij een verbazingwekkende veerkracht hebben en mogelijkheden om samen te werken om de wereld te verbeteren. „Dat levert goede gronden niet zozeer voor optimisme als wel voor de overtu„Ik ben een realist. Ik heb gezien dat, als je mensen ook maar een beetje de kans geeft, zij een verbazingwekkende veerkracht hebben en mogelijkheden om samen te werken om de wereld te verbeteren. „Dat levert goede gronden niet zozeer voor optimisme als wel voor de overtuiging om te streven naar werkelijke politieke gelijkheid en werkelijke zeggenschap voor het volk. Omdat de machten nu nog ongelijk verdeeld zijn zal dat niet van de ene op de andere dag gebeuren. Maar dat is niet een reden voor pessimisme, alleen „Ik ben een realist. Ik heb gezien dat, als je mensen ook maar een beetje de kans geeft, zij een verbazingwekkende veerkracht hebben en mogelijkheden om samen te werken om de wereld te verbeteren. „Dat levert goede gronden niet zozeer voor optimisme als wel voor de overtuiging om te streven naar werkelijke politieke gelijkheid en werkelijke zeggenschap voor het volk. Omdat de machten nu nog ongelijk verdeeld zijn zal dat niet van de ene op de andere dag gebeuren. Maar dat is niet een reden voor pessimisme, alleen om te zorgen dat je goed bent voorbereid.”om te zorgen dat je goed bent voorbereid.”iging om te streven naar werkelijke politieke gelijkheid en werkelijke zeggenschap voor het volk. Omdat de machten nu nog ongelijk verdeeld zijn zal dat niet van de ene op de andere dag gebeuren. Maar dat is niet een reden voor pessimisme, alleen om te zorgen dat je goed bent voorbereid.”

About the authors

Hilary Wainwright

Hilary Wainwright is a leading researcher and writer on the emergence of new forms of democratic accountability within parties, movements and the state. She is the driving force and editor behind Red Pepper, a popular British new left magazine, and has documented countless examples of resurgent democratic movements from Brazil to Britain and the lessons they provide for progressive politics.

As well as TNI fellow, she is also Senior Research Associate at the International Centre for Participation Studies at the Department for Peace Studies, University of Bradford, UK and Senior Research Associate at International Centre for Participation Studies', Bradford University. She has also been a visiting Professor and Scholar at the University of California, Los Angeles; Havens Center, University of Wisconsin, Madison and Todai University, Tokyo. Her books include Reclaim the State: Experiments in Popular Democracy (Verso/TNI, 2003) and Arguments for a New Left: Answering the Free Market Right (Blackwell, 1993).

Wainwright founded the Popular Planning Unit of the Greater London Council during the Thatcher years, and was convenor of the new economics working group of the Helsinki Citizens’ Assembly from 1989 to 1994.

Recent publications from Public Services & Democracy

Reorienting Development: State-owned Enterprises in Latin America and the World

Reorienting Development analyses what the nature, advantages, limitations and challenges of public companies are. It also offers new theoretical and conceptual insights on the nature and roles of the state and the controversial meanings of development.

The Tragedy of The Private, The Potential of The Public

From South Africa to Brazil, from Italy to the US, in Uruguay, Greece, Norway, the UK and in many other countries, municipal councils are taking services back under public control. Public Service workers and their fellow community members are not only defending public services but are also struggling to make them democratic and responsive to the people's needs and desires.

Susan George Classics

The Transnational Institute brings together Susan George’s oeuvre in this beautiful handmade boxed set of her six classic books.

Doing away with ‘labour’

Conventionally, the concept of ‘labour’ is understood as referring to waged labour – the capacity to labour as exercised through a market. It was precisely this narrow understanding of labour that the discussions in this stream challenged from several angles.